De aanpassing van Nederlandse vaarwegen aan het toenemende watertransport

'De Zaan als vaarweg nú en in de toekomst'

TEKST EN FOTO'S:
ALBERT BOES

Het vrachtvervoer op de Europese waterwegen neemt sterk toe. Dat heeft niet alleen gevolgen voor de Europese binnenvaartvloot die voor meer dan de helft onder Nederlandse vlag vaart, zoals bijvoorbeeld aan de orde kwam tijdens de 'Binnenvaart Innovatiedag-2006' 1*). Het betekent ook dat de waterwegen op veel plaatsen in Europa flink aangepakt moeten worden. In Nederland zijn dat bijvoorbeeld de Noord-Brabantse Zuid-Willemvaart en de Noord-Hollandse Zaan.

De afmetingen van binnenvaartschepen die de Nederlandse vaarwegen bevaren zijn uiteraard daarop afgestemd. Daarvoor worden reeds lange tijd de zogenaamde 'CEMT-normen' gehanteerd. Vanuit deze normen worden vaarwegen in de klassen I tot en met VI ingedeeld, afhankelijk van het grootste type vaartuig dat goed op een bepaalde vaarweg kan varen en de sluizen en bruggen in en over deze vaarweg veilig kan passeren.

CEMT Type schip Lengte Breedte Diepgang Strijkhoogte Laadvermogen
klasse (m) (m) (m) (max. - m) (ton)

I Spits 38,50 5,05 2,50 5,00 365
II Kempenaar 50/55 6,60 2,60 6,00 585/615
III Dortmund/ 67/85 8,20 2,70 6,30 910/1250
Eemsschip
IVa Rijn- 80/105 9,50 3,00 6,70 1370/2040
Herneschip
Va Groot Rijn- 110 11,40 3,50 6,70/8,80 2750
schip
Va Duwstel 95/135 11,40 4,00 idem tot 3950
VIa maximaal 135 22,80 4,00 8,80 onbepaald
Rijnschip

Door de eeuwenheen heeft de scheepvaart een zeer belangrijke rol gespeeld in de Zaanstreek. En dat is nog steeds het geval! In de afgelopen eeuwen hebben zich enorme veranderingen op en langs de Zaan voorgedaan. De congesties op de Nederlandse wegen geven een impuls aan nieuwe ontwikkelingen in het watertransport. Samenhangend daarmee zal de Zaan in de toekomst een nog belangrijkere rol gaan spelen als vaarweg dan in het verleden. De heer P.C.C. Majoor, voorzitter van de Koninklijke Schippersvereniging Schuttevaer, afdeling Zaanstreek en tot zijn pensionering onder andere havenmeester van Zaanstad: "In de komende tien jaar zullen zowel de Zaan als de oeververbindingen en niet te vergeten: de Zaandamse Wilhelminasluis ingrijpende veranderingen ondergaan. Daardoor zullen grotere en dieper stekende schepen gebruik kunnen maken van de Zaan. Bovendien is te verwachten dat binnen afzienbare tijd de bruggen en de sluis 24 uur per etmaal, zeven dagen per week bediend zullen worden voor de continuevaart".

Zeevaart
Aan de ene kant neemt het verkeer over de Zaan toe, terwijl aan de andere kant het belang van Zaandam als zeehaven afneemt. Dat laatste hangt vooral samen met het vrijwel wegvallen van het houtvervoer over water. In 2006 bezochten nog slechts drie zeeschepen de Zaandamse haven om er hout te lossen. Hout wordt nu vrijwel uitsluitend over de weg naar en vanuit de Zaanstreek vervoerd, terwijl bijvoorbeeld in 1973 nog 294.000 ton hout over het water werd aangevoerd. Cacao is nu het belangrijkste product dat over zee naar de Metselaarhaven in Zaandam wordt getransporteerd. De cacaofabrieken langs de Zaan verwerken ruim 500.000 ton cacaobonen per jaar die zowel vanuit de Zaandamse Metselaarhaven als uit Amsterdam per binnenschip worden aangevoerd. Verder vaart dagelijks een sleepboot met twee tanklichters van de Gerkens Cacaovestigingen 'De Jonker' en 'Aurora', gelegen langs de Zaan in Zaandam, met cacaomassa die daar wordt vervaardigd in gesmolten vorm naar de Gerkens Cacaovestiging 'De Mol' in Wormer en weer terug.
Eetbare oliën worden ook in vrij grote hoeveelheden over zee aangevoerd naar de terminals van Koole *2) en Pieter Bon. Verder worden nog zo nu en dan grondstoffen met coasters aangevoerd naar Meneba in Wormerveer en Tate & Lyle (v/h Zetmeelfabriek de Bijenkorf en daarna Amylum) in Koog a/d Zaan. Tate & Lyle ontvangt jaarlijks ruim 500.000 ton mais , waarvan het meeste per binnenvaartschip wordt aangevoerd. Op gelijksoortige wijze wordt ook jaarlijks zo'n 15.000 ton rijst aangevoerd bij de Lassiefabriek in Wormer (van de 'Toverrijst')
In de afgelopen decennia is de overslag van containers, met name bij Container Terminal 'De Vrede' (CTV) fors toegenomen tot zo'n 80.000 containers in 2006. Slechts een gering percentage daarvan wordt over de Zaan aan- en afgevoerd. In de Wim Thomassenhaven worden tegenwoordig veel zeecontainers aan- en afgevoerd en er wordt ook bulkgoed verladen.

Binnenvaart
De geplande aanpassingen van de Zaan hangen samen met het belang dat gehecht wordt aan deze vaarweg. Hierover is al sinds 1983/84 een discussie gaande om de Zaan op te waarderen tot 'hoofdvaarweg'. De beslissing daarover liet geruime tijd op zich wachten. Een consequentie daarvan is de beslissing over continuevaart op de Zaan. Daarvoor werden aanvankelijk als grenzen aangehouden: minimaal 5.000.000 ton vracht, vervoerd door de Zaandamse Wilhelminasluis of minimaal 10.000 containers per jaar te vervoeren over de Zaan. Volgens cijfers van de Havendienst Zaanstad werd de vijf miljoen ton grens in 1999 al overschreden, maar die zakte in de volgende jaren tot onder de vier miljoen ton in 2003. In 2006 nam deze hoeveelheid echter weer toe tot zo'n 4,2 miljoen ton. "Die schommelingen hangen vooral samen met van jaar tot jaar sterk verschillende hoeveelheden zand die over water worden vervoerd ", licht de heer Majoor toe. De andere parameter om de Zaan als hoofdvaarwater te beschouwen betreft het aantal containers dat de Wilhelminasluis passeert. In 2001 waren dat er zo'n 9.000, zodat de Zaan toen al bijna als hoofdvaarwater was aan te merken, totdat deze grens door een ministeriële beslissing op 10.000 containers, later op 15.000 containers en weer later op 25.000 containers werd gesteld. Overigens nam het aantal vervoerde containers over de Zaan toe tot zo'n 19.000 stuks in 2003 en 2004, om vervolgens in 2005 terug te vallen tot zo'n 9.000 stuks. Dat hangt in hoofdzaak samen met het vervoer van huisvuil in containers vanaf Almere naar de afvalverbrandingsinstallatie in Alkmaar. In 2005 heeft dat vervoer gestagneerd, waarna daarmee in 2006 weer is gestart met als gevolg: 17.000 containers in dat jaar.

Plan 'Vaart op de Zaan'
In het Convenant dat op 14 november 2006 door Minister Peijs en de binnenvaartbelangenverenigingen is ondertekend, is de Zaan aangewezen als 'vaarweg van nationaal belang'. Dit betekent dat wanneer het plan van aanpak 'Vaart in de Zaan' rond 2015 is afgerond, de Zaan als Hoofdvaarweg aangemerkt kan worden; dit mede door het grote aantal schepen dat jaarlijks de Wilhelminasluis passeert. In 2006 betrof dit 12.198 beroepsvaartuigen en verder bijna 10.000 pleziervaartuigen. Op basis daarvan is nu bepaald dat in de komende tien jaar de Zaan geschikt zal worden gemaakt voor continuevaart met schepen die een lengte kunnen hebben tot 135 meter, een breedte tot circa 11,50 meter en een diepgang van zo'n 3,50 meter, waarvoor een grote hoeveelheid baggerwerk nodig zal zijn. De nieuwe Bernhardbrug, alsmede de bestaande Coenbrug van de A-8, de Clausbrug in Wormer en de Den Uylbrug in Zaandam zijn daarvoor al geschikt gemaakt. Bij de vernieuwing van de Julianabrug in 2007/2008 zal hiermee ook rekening worden gehouden, evenals bij de vernieuwing van de afstandbediening van de spoorbrug in de Hoornse lijn en als laatste: de Zaanbrug in Wormer die voor het jaar 2014 in de planning staat. De brug bij Westknollendam valt buiten deze werkzaamheden omdat in de richting van Alkmaar en Den Helder alleen schepen zijn toegestaan tot een lengte van 85 meter.
Onderdeel van de opwaardering van de Zaan vormt ook de brugbediening op afstand die nu al centraal vanuit Zaandam wordt geregeld. Dat de invoering daarvan niet zondermeer probleemloos was, bleek wel in het najaar van 2006 na een viertal (!) aanvaringen met de spoorbrug.

Aanpassing van de Wilhelminasluis
De belangrijkste aanpassing van de vaarweg zal in de komende jaren de vernieuwing van de Wilhelminasluis zijn. Deze werd in 1903 geopend voor schepen met een maximale lengte van 120 meter. Inmiddels is een plan uitgewerkt dat erin voorziet om tijdens de bouwwerkzaamheden de sluis 'gewoon' in bedrijf te houden. "We gaan ervan uit dat die werkzaamheden in 2012 zullen beginnen", stelt de heer Majoor. "In het plan is opgenomen om buiten de sluis twee nieuwe sluishoofden te bouwen, waartussen een nieuwe sluisvloer afgezonken kan worden, om vervolgens de deuren erin te hangen. De doorvaartbreedte wordt 17,00 m en de waterdiepte neemt toe tot 4,70 meter, wat nu nog 3,20 meter is. Hierna: verwijdering van de bestaande sluishoofden die de doorvaartbreedte beperken tot 12,00 meter. Vervolgens zal de sluiskolk worden voorzien van nieuwe damwanden en de bodem verlaagd.. Daardoor zal de sluis een lengte krijgen van zo'n 140 meter en een breedte van 17,00 meter. Verder zullen de bruggen bij de sluis uiteraard vernieuwd en verplaatst moeten worden. Gepland is dat de werkzaamheden in 2014 afgerond zullen zijn.
Door de aanpassingen van de Zaan zal het scheepvaartverkeer ongetwijfeld toenemen wat de nodige discussies op zal leveren in verband met de vele nieuwe woningbouwprojecten op Zaanoevers. Schepen met gevaarlijke lading klasse I met één blauwe kegel of één blauw licht, mogen trouwens ook in de toekomst gebruik blijven maken van de Zaan. Op heel lange termijn wordt daarom erover gedacht om de Nauernasche Vaart geschikt te maken voor 'klasse IV' schepen (80 x 9,50 m); dit om de Zaan te ontlasten. Een studie heeft uitgewezen dat de benodigde ruimte er is. Daarvoor is onder andere een nieuwe sluis bij Nauerna nodig, alsmede een aanpassing van de bruggen en de bocht bij de molen 'De Woudaap' in Krommenie.
Geprobeerd zal worden om het aantal pleziervaartuigen op de Zaan te verminderen, door deze zoveel mogelijk om te leiden over het Noordhollandskanaal of de Nauernasche Vaart. Verplicht kan dat trouwens niet worden gesteld. Te verwachten is verder dat steeds vaker grote passagiersschepen gebruik zullen maken van de Zaan. Dit hangt samen met de plannen om bij de nieuwe Julianabrug een steiger te bouwen voor passagiersschepen met een lengte tot 110 meter voor bezoekers aan de Zaanse Schans. Door al deze plannen kan worden geconcludeerd dat het belang van de Zaan in de toekomst nog groter zal worden dan die nu al is!

*1) 'De binnenvaart innoveert'', DBW 2006, p. 354/357
*2) 'Opmerkelijke groei en bloei van C. Koole Tanktransport B.V.', DBW 2000, p. 140/145