Door Peter R. Roggeveen

De grootste brand die ooit in de Zaanstreek heeft plaatsgevonden was zonder twijfel de 'Veembrand' in de Oostzijde die in oktober 1954 de pakhuizen Nederland en Czaar Peter, volgepakt met cacaobonen, in de as legde.
De nablussing duurde drie weken.
De schade bedroeg destijds elf miljoen gulden, een bedrag dat bij de assuradeuren tot paniek leidde. Wanneer we die schadepost vertalen naar 2009 is de vermenigvuldiging met factor 10 een redelijke, zelfs bescheiden schatting. Daarmee komen we uit op een bedrag van 110 miljoen gulden, ofwel 50 miljoen euro. Een ongekend en nog nooit geëvenaard bedrag.

ASSISTENTIE
De brand van het Zaans Veem werd op vrijdagmorgen 15 oktober 1954 om 5.05 uur ontdekt.Het vuur breidde zich razendsnel uit. Na anderhalf uur stonden de panden Czaar Peter en Nederland van onder tot boven in lichterlaaie. In aller ijl werd winkels en woonhuizen in de omgeving ontruimd. Omdat de brandweer van Zaandam voor een onmogelijke taak stond, werd de assistentie ingeroepen van de korpsen uit Koog aan de Zaan, Zaandijk, Westzaan en Wormerveer. Om tien uur ‘s morgens arriveerde ook de blusboot Jan van der Heyden uit Amsterdam.Met donderend geraas stortte rond 8.45 uur de steenmassa aan de straatzijde tegen de vlakte. Een gedeelte van de dertig meter hoge muur viel naar binnen en zorgde voor een explosie van vuur en vlammen. Een ander stuk stortte aan de Zaankant omlaag.
Angstaanjagende taferelen speelden zich omstreeks 9.30 uur af toen een zijmuur van pakhuis Nederland instortte en men dacht dat er brandweerlieden onder het puin terecht waren gekomen. Gelukkig bleken er geen slachtoffers te zijn.

SPIJSVETTEN
De pakhuizen Czaar Peter (gebouwd in 1898) en Nederland (gebouwd in 1912) waren in huur bij het Zaans Veem. Zij dienden als opslagplaats voor spijsvetten, cacabonen, cacaoafval, mais-zetmeel, verpakkingsmateriaal, veevoer en een grote partij deuren van Bruynzeel. In totaal hadden ruim twintig bedrijven er goederen opgeslagen.De voormalige rijstpellerij Zaandam (gebouwd in 1888), het derde pakhuis, gehuurd door het silobedrijf van de Gebrs. Gort, bevatte 3.000 ton tarwe van Wessanen.
Met 150 brandweerlieden en dertig slangen werd de strijd tegen het vuur gevoerd. De toeschouwers vielen bij de helse brand, waarbij ieder kwartier één miljoen aan goederen in vlammen opging, van de ene sensatie in de andere. Op een gegeven ogenblik kwam er een trage stroom brandende cacaoboter uit pakhuis Nederland vloeien die zijn weg zocht naar de Zaan. In minder dan geen tijd stond het water over een groot oppervlak in brand.

PANIEK
In de assurantiehoek op de Amsterdamse beurs heerste de dag na de brand weinig minder dan paniek over de miljoenencatastrofe.De Zaandamse pakhuisbrand had met een schadepost van 11 miljoen zelfs de brand van 1949 van het Blaauwhoedenveem in Amsterdam (schade 8 miljoen) overtroffen. Vele verzekerings maatschappijen waren erbij betrokken, ook Franse en Amerikaanse verzekeraars. Zij stonden voor de taak om de miljoenen te moeten uitkeren: 9,5 miljoen aan goederen en 1,5 miljoen aan gebouwen.?Een paar cijfers: bij de brand werd ruim 9.000 meter slang ingezet. Ruim 20 spuiten leverden slag, waaronder alle 14 van Zaandam, aangevuld met de spuit van de havendienst, de spuiten van Koog aan de Zaan, Zaandijk, Westzaan en Wormerveer, de bedrijfsbrandweer van Pieter Schoen & Zoon en de spuit van het Zaans Veem zelf. De brandweerlieden werden door de Gemeentelijk Vrijwillige Brandweer beloond voor hun diensten met een uurloon van één gulden per uur.

SLOOP
De brandende cacaoboter liet zich niet gemakkelijk bedwingen. Met dertig man werd er nageblust.Tien dagen later sloegen er nog vlammen uit het pakhuis Nederland en vloeide er nog een dikke stroom cacaoboter in de Zaan die zo dik was dat ze, na in het water te zijn gestold, met bijlen moest worden doorgehakt. Op woensdag 27 oktober werd een begin gemaakt met het opruimen van de ruïnes door slopersbedrijf P.R. Roosch uit Rotterdam. Met draglines, bulldozers, lieren, branders en snijders togen twaalf arbeiders aan het werk.Het smeulde nog steeds. Met een spuit werd dag en nacht de boel nacht gehouden. Het slopersbedrijf had vier maanden voor de klus uitgetrokken.

uit: NHDagblad Zaanstreek, 6 juni 2009
bron: www.dezuidkanter.nl - via Jur Kingma
zie ook : 'HET VEEM' door Klaas Knaap.
Prijs €.16,90 ISBN.nr:90-76973-13X

De foto's zijn gemaakt door wijlen Wilhelm Frerik Alleyn en nu gescand van prints uit Januari 1955.