Creatieve fabrieken, industrieel erfgoed en de herontdekking van het ambacht

Fabrieken en creativiteit lijken niet goed samen te gaan. In een fabriek gaat het om standaardisatie die creativiteit uitsluit. Toch neemt het aantal creatieve fabrieken snel toe. In Amsterdam gaat het om de Westergasfabriek, het NDSM terrein en binnenkort mogelijk de Van Gendthallen op het Werkspoor terrein.

Vera Cerutti schreef een boek over het hergebruik van industriële gebouwen in de taal van beleidsambtenaren en projectontwikkelaars.

Industrieel erfgoed kan slechts behouden blijven als er een nieuwe bestemming voor wordt gevonden. Het is altijd lastig om een goede herbestemming voor een oud industrieel pand te vinden. Er zijn in de loop van de tijd verschillende modellen ontworpen om te kijken welke mogelijkheden voor herbestemming een pand heeft.
Een nieuwe manier van kijken is om na te gaan welke waarden er met industrieel erfgoed gecreëerd kunnen worden. Het creëren van waarden lijkt een modewoord dat in allerlei beleidsstukken wordt gebruikt, een soort verzamelbegrip voor een andere manier van zaken doen, investeren en kijken naar vastgoed dan het “korte termijn rendementsdenken”, dat wordt gestuurd door concepten als shareholder value. Soms heb je de taal van een ander nodig om je boodschap over te brengen.

Duurzaamheid
In haar boek Creatieve fabrieken neemt Vera Cerutti als uitgangspunt het concept People, Planet, Profit van John Elkington. Deze Engelse socioloog en stedenbouwkundige houdt zich al drie decennia bezig met duurzaamheid en verantwoord ondernemen. In 2007 publiceerde hij The Green Business guide.
People, Planet en Profit staan voor de drie elementen, people (mensen), planet (planeet/milieu) en profit (opbrengst/winst), die in een harmonieuze wijze gecombineerd dienen te worden.

De Romeinse architect en schrijver Vitruvius formuleerde wat de waarde van een gebouw bepaalde: gebruikswaarde, duurzaamheid en schoonheid.
Aan de hand van een aantal voorbeelden probeert Cerutti te analyseren welke andere waarden er met industrieel erfgoed zijn te scheppen.
Voor Nederland bestudeerde zij de vertrekhal van de Oranjelijn in Rotterdam, de RDM-campus in Rotterdam, Nieuwe Energie in Leiden, de DRU-fabriek in Ulft, de Caballero-fabriek in Den Haag, de Chocoladefabriek in Zaandam, de Westergas- fabriek in Amsterdam en het klokgebouw Strijp S in Eindhoven.
Buiten Nederland werden Zech Zollverein in Essen en Art Zone 798 in Beijing in het onderzoek betrokken.
Nieuwe waarden die ontstaan door hergebruik van oude industriële gebouwen zijn oases van rust en ontmoeting, vliegwiel voor gebiedsontwikkeling, co-creatie en co-eigendom, beschutte leerwerk plaatsen, corporate identity, cross-overs en productinnovatie, ruimtelijk-economische transformatie en upgrading en gentrification.

Misschien zal niet iedere lezer meteen een helder beeld hebben bij deze begrippen. Het is typisch een taal die uit beleidsnota’s komt, maar de voorbeelden zijn helder beschreven en inspirerend.
De slotalinea van het boek heet van industriële naar creatieve productielandschappen. Vera Cerutti ziet in de hergebruikte industriële gebouwen een nieuwe economie ontstaan waarin kleine bedrijfjes en onderwijsinstellingen samenwerken in een netwerk waar creativiteit, zelforganisatie, co-creatie en co-eigendom centraal staan.

Ik zou er aan toe willen voegen dat het eigenlijk plaatsen zijn waar de herwaardering van het ambacht een grote impuls heeft gekregen.
Naast de aanhoudende stroom nieuwe consumptie goederen, die vooral in het Verre Oosten worden gemaakt, is er in toenemende mate behoefte aan ambachtelijke producten en diensten. Miljoenen mensen willen zo snel mogelijk allemaal dezelfde nieuwe tabletcomputer hebben, maar men gaat hem wel zo snel mogelijk van een persoonlijk tintje voorzien met een eigen hoesje. Het ambacht speelt in toenemende mate een rol bij het geven van persoonlijke tintjes aan massaconsumptie goederen. IKEA-meubelen en creaties van Piet Hein Eek kunnen tegenwoordig in een zelfde interieur voorkomen. Het boek is prachtig geïllustreerd.

Jur Kingma

Besproken: Vera Cerutti, Creatieve fabrieken. Waardecreatie met herbestemming van industrieel erfgoed. Uitgeverij C2publishing Utrecht (Utrecht, 2011) ISBN 978-90-817663-0-2 € 27,50
Eerder gepubliceerd in Erfgoed van Industrie en techniek